| BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ (I) |
|
BÖLGESEL KALKINMA PROJELERİ (I)
“Güneydoğu Anadolu Projesi”
Kısa adı “GAP” olan Güneydoğu Anadolu Projesi, Sayın Başbakan’ın geçtiğimiz ay içerisinde Diyarbakır’da açıkladığı “Güneydoğu Anadolu Projesi Eylem Planı” ile bir kez daha Türkiye gündemine oturmuş durumdadır.
GAP neydi, ne durumdaydı ki, bir de “Eylem Planı” gereği ortaya çıktı?
Bu soruya, GAP tarihçesine kısa bir göz atmakla cevap verelim:
Gaziantep, Adıyaman, Kilis, Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin, Batman, Şırnak ve Siirt illerini kapsayan proje, kaynağını, boşa akıp giden suların rasyonel şekilde kullanılmasına yönelik Atatürk’ün emriyle 1936 yılında Elektrik İşleri Etüd İdaresi ve 1954 yılında Devlet Su İşleri’nin kurulması fikrinden almıştır.
DSİ’nin kurulmasından sonra havza çalışmalarına başlanmış; bu çerçevede sulama ve enerji potansiyelinin tespitine yönelik Fırat ve Dicle için “Havza İnkişaf Raporları” düzenlenmiş, ardından 1980 yılında Aşağı Fırat Havzası ile Dicle Havzası’nın “Güneydoğu Anadolu Projesi” olarak adlandırılması benimsenerek, yürütülmekte olan faaliyetlerin koordinasyon ve yönlendirme görevi 1986 yılında Devlet Planlama Teşkilatı’na verilmiştir.
1989 sonuna doğru, bir Kanun Hükmünde Kararname ile “GAP Bölge Kalkınma İdaresi” kurulmuş ve bu paralelde her türlü plan, proje ve programları inceleyerek karara bağlamak üzere GAP Yüksek Kurulu oluşturulmuştur. Merkezi Ankara’da olan GAP İdaresi’nin, Şanlıurfa’da da Bölge Müdürlüğü bulunmaktadır.
GAP, “Fırat ve Dicle nehirleri üzerinde yapımı öngörülen barajlar, hidro elektrik santraller ile sulama tesislerinin yanı sıra, kentsel ve kırsal alt yapı, ulaştırma, sanayi, eğitim, sağlık, konut, turizm ve diğer sektörlerdeki yatırımları da içine alan ve yörenin topyekün sosyo-ekonomik kalkınmasını hedefleyen, çok sektörlü, entegre ve sürdürülebilir bir kalkınma anlayışı ile ele alınan bir bölgesel kalkınma projesi” olarak nitelendirilmektedir.
Gerçekten de oldukça kapsamlı bir programı hedefleyen bu proje, aynı ölçüde o kadar da iddialı oluşturulmuş ve GAP İdaresi’nin kurulmasıyla, hedeflenen programın kurumsal bir yapı organizasyonunda gerçekleştirilmesi amaçlanmıştır. Projenin kapsam ve iddiası, aynı paralelde bir maliyeti gerektirmiştir. 1989 yılında hazırlanan ve 2002 yılında revize edilen Master Planı’nın belirlediği hedef ve büyüklüklere ulaşabilmek için yapılması öngörülen kamu yatırımlarının finansman ihtiyacı, 2008 yılı fiyatlarıyla 41 milyar YTL.dir. 2007 sonuna kadar 25 milyarlık harcama ile bu tutarın % 62’lik düzeyine ulaşılmıştır. Projenin temelini oluşturan ve bu esastan ortaya çıkan sulama yatırımlarının ancak %15’i gerçekleştirilmiştir.
2002 yılından beri önemli bir yatırım harcaması yapılmayıp, adeta askıya alınan proje; açıklanan Eylem Planı ile tekrar hareketlendirilmiştir.
2008-20012 dönemi içerisinde gerçekleştirilmesi öngörülen GAP Eylem Planı, 4 temel hedefi kapsamaktadır:
• Ekonomik Kalkınmanın Gerçekleştirilmesi
• Sosyal Gelişmenin Sağlanması
• Altyapının Geliştirilmesi
• Kurumsal Kapasitenin Geliştirilmesi
Bu hedeflerin sağlanabilmesi için, halihazırda öngörülen 7.287.003.000.-YTL.lik olağan kaynakla birlikte, 19.415.062.000.-YTL tutarında ek finansman ihtiyacı belirlenmiştir. Toplamda 26.702.065.000.-YTL.yi bulan finansman ihtiyacının 14.533.016.000.-YTL.lik kısmının merkezi bütçeden; 4.882.046.000.-YTL.lik kısmının da bütçe dışı finansman kaynaklarından karşılanması planlanmıştır.
Toplam finansman ihtiyacının % 5,03’ü ekonomik kalkınmanın gerçekleştirilmesi; % 19,15’i sosyal gelişmenin sağlanması; % 0,46’sı kurumsal kapasitenin geliştirilmesi ve % 75,27’si de altyapının geliştirilmesine yönelik öngörülmüştür. Sulama, Enerji, Ulaştırma ve Sosyal Fiziki Altyapı’yı kapsayan “Altyapının Geliştirilmesi” için ayrılan finansman ihtiyacı, toplam öngörünün ¾’ünü oluşturmaktadır. Yıllar önce bölgesel kalkınmanın temeli olarak düşünülen Sulama ve Enerji yatırımları, eylem planı ile tekrar projenin en önemli unsuru halinde ele alınmış ve finansman dağılımı bu doğrultuda yapılmıştır. İkinci ağırlıkta yer alan “Sosyal Gelişmenin Sağlanması” için ayrılan 5.114.770.000.-YTL.lik finansman ihtiyacının % 59’u eğitim harcamaları için planlanmıştır.
GAP Eylem Planı’nda oluşturulan temel harcama kalemlerine ayrılan finansman tutarları, uygulanması ve el atılması düşünülen hususları açık şekilde ortaya koymuştur: Öncellik Altyapının geliştirilmesi ve sosyal gelişmenin sağlanmasıdır. Ekonomik kalkınmaya ayrılan finansman payı % 5 civarında kalmıştır. Ancak altyapı yatırımlarının gerçekleşmesi paralelinde 2012’yi izleyen yıllarda ekonomik kalkınmanın da hızla ve toplumun bütün katmanlarını etkileyici etkisiyle gerçekleştirileceği hedeflenmiştir. Zira, kalkınma stratejisi, kentsel ve kırsal alt yapı, ulaştırma, sanayi, eğitim, sağlık gibi sosyal gelişmeyi de içeren entegre bir plan çerçevesinde öngörülmektedir.
Planlar, projeler, hedefler ve bütün bunları kapsayan vaatler mükemmel. Pekala, gerçekleşme şansı nedir? 27 milyar YTL.lik finansman, eylem planında öngörüldüğü şekilde tahsis edilebilecek ve yerli yerinde kullanılacak mı? Dünyada da sayılı birkaç projeden biri olan “GAP”, bu ülkenin; bölge insanının hayalindeki süslü ümitlerin ötesine geçebilecek mi? 2012 ve sonrası bölge insanı için çağdaş yaşam kalitesini yakalama miladı olabilecek mi? Yoksa, önemli miktardaki kaynakların aktarıldığı bu projeyle sağlanan gelişmelerin neması, bölge insanı yerine, doğrudan ya da dolaylı şekilde arazilerin büyük bir bölümünü ele geçirecek olan uluslar arası sermayeye mi nasip olacak?
Projenin bugüne kadarki gelişim seyri ve arazi el değiştirmeleri, ister istemez pek çok kaygı ve tereddüdü doğurmakta; öngörülen eylem planına da, uygulama sonrası muhtemel gelişmelere de daha ihtiyatla bakılmasını zorunlu kılmaktadır.
Pekala “DAP” ne durumda? Kısa adı “DAP” olan “Doğu Anadolu Projesi”ni de bir sonraki yazıda ele alalım.
|
|
